Prispanti


more
>   Is stagionis non funt prus comenti de una borta, su tempus est cambiau, non si cumprendit prus nudda, s’ierru s’est amesturau cun s’atòngiu e s’istadi cun beranu, non si scit a chini donai sa culpa, a su progressu o a s’evoluzioni de su tempus? Non proit prus, is flùminis si funt siccaus e prenus de pruini, is mizzas asciugadas e tappadas, is digas funt sbuidas, sa terra est siccada che ortigu, is matas abbruxadas de su fogu e in Sardigna su desertu est avanzendi. No est prus comenti de candu fia picciocheddu deu e de s’annu chi s’hia boli contai. Curriat s’annu 1961, in Arbus, aundi oi passat una strada noa chi si collegat in su ponti de “Domini Matta” cun sa provinciali po Gonnosfanàdiga, in cussu tempus, ddoi scurriat sa cora de “sa Spèndula”, chi arricciat s’aqua de “su riu de Caboni” e chi ci calànt impari a “sa cora de is Molinus”. In sa Spèndula, ddoi fiat unu pontixeddu fattu in cementu, chi serbiat po attraversai sa cora e poniat in collegamentu su bixinau de via Caprera, cun sa zona de sa “Costixedda”. Asutta de su pontixeddu, a is peis de sa costera, ci fiat unu bacinu de aqua e una pariga de perdas ladas, prantadas in su màrgini de sa cora, aundi is fèminas de cussa zona, sciaquànt is pannus, cun saboni sardu e cun asullettu, sciaquendi is lenzorus e is tuttas bruttas de is pobiddus chi traballànt in is minieras de Montibècciu o de Ingurtosu. Custa fiat puru un’occasioni de incontru, tra i gomais de su bixinau e tra is picciocheddus, chi in su mentris giogànt a cassai o a acciappai cabixettas cun su tirallàsticcu, ma candu serbiat fiant prontus po apporri sciveddas de aqua pulia de su griffoni de su depòsitu de sa “Spèndula”, poita custa fiat un’aqua durci chi non dd’attaccàt saboni e serbiat sceti po ripassai sa biancheria giai insabonada. A una parti e s’atra de sa cora, ddoi fiant una pariga de ortixeddus cun matas de frutta, aràngius, limonis e mandarinus, prèssius e piricoccus, bellas matas de mèndulas e de nuxis secularis. In mesu de is matas o in is cabizzalis si prantàt una pariga de coras de làttias, de pisurucci, de fà e fasoleddus o de tomatas e calincuna tuedda de perdusèmini o de pranteris, fia totu cosa chi si fadiat po sa scorta de sa famìglia e po arrisparmiai. Aici fiat puru po ziu Attiliu. Issu traballàt comenti de locomotorista in sa miniera de Montibècciu, in su cantieri de “su puzzu de Piccalinna”, chi forsis fiat su logu prus disgraziau e perigulosu de totu sa miniera. Ziu Attiliu, a sa scappada de su traballu, mancai straccu, in su tempu lìberu, curreggìat s’ortixèddu de ziu Virdis a mes’a pari. Ziu Virdis, ormai bècciu, hiat donau s’incàrrigu a ziu Attiliu, po coltivai cussu terreneddu de sa Spèndula e ziu Attiliu, mancai non fessat unu espertu mannu de ortus e de matas, essendi originàriu de Ruinas, biddixedda in sa provìncia de Oristanis in s’alta Marmilla, logu de genti prus dedicada a sa pastorìzia che a is ortus, si fiat ingegnau comenti de ortulanu, po pòdiri pappai cosa genuina chene concimai e puru po aggiudai su pòburu bilànciu famigliari. Cun impegnu e sudori hiat sistemau su logu, hiat costrùiu murixeddus de perda a bullu po apparixai su terrenu in costera, po recuperai terra a sa cora chi attraversàt s’ortu pròpriu in mesu. Aici ziu Attiliu, in su pagu  tempu lìberu fiat inguni, murighendi e fadendi, marrendi, zapponendi o aquendi cun s’aqua de sa cora, aici su logu fiat bessiu unu spettàculu e ziu Virdis, su meri de su terrenu, candu andàt a ddu castiai, ddi fadiat is cumplimentus, ddi naràt ca fiat prexau de hai affidau sa possidenza sua, a un’òmini aici traballanti e ingegnosu. Candu arribàt perou su tempus de nd’assodiri su fruttu de tanti traballu, capitàt medas bortas chi calincunu chi no hiat ni marrau e ni seminau, arribessat prima de ziu Attiliu, chi comenti narat su dìciu “agatàt is pillonis bolaus” e po cussu motivu ziu Attiliu hiat decìdiu de si procurai unu cani, po ddi fai sa guàrdia a s’ortu. Aici fiat arribau Prispanti, custu canixeddu fiat nàsciu de un’incròcciu de una cani de ziu Chelli unu fradi de ziu Attiliu e de unu cani chi fiat passendi bandulendi in cussu bixinau, ndi fiat bessiu a foras unu canixeddu basciottu a tipu Braccu, a coa cìrdia, de colori incertu, ni nieddu, ni biancu e ni grogu, chi segundu comenti bessiat su soli, bessiat luxenti, fiat a pilu curzu e cun is origas caladas. Ziu Attiliu, comenti hiat biu ca Prispanti hiat cumenzau a zaulai a is istràngius, hiat decìdiu de ddu portai a fai sa guàrdia a s’ortixeddu de sa Spèndula. Dd’hiat preparau una bella domixedda de linna, cun dd’una manta bèccia aintru, po ddi fai de cuili, dd’hiat accappiau cun dd’unu bellu cadenazzu a sa mata de sa nuxi, chi in s’istadi ddi fadìat friscu e in s’ierru ddu reparàt de su bentu. Dogna merì, a sa scappada de su traballu, sa prima cosa de fai, fiat cussa de portai sa cosa de pappai a Prispanti, bellas pingiadas de minestra cun pani tostau ammoddiau. Fiat unu pastu meritau, poita de candu Prispanti hiat cumenzau a fai sa guàrdia, fiant finias puru is furas e ziu Attiliu dogna borta chi andàt a s’ortu, ddi fadiat is complimentus, scraffenddidu asutta de su zugu e narenddidi: “Bravu Prispanti”, chi parriat ca cumprendiat, moviat sa coa e zunchiàt prexau, siat po is complimentus, siat po sa cosa de pappai. Prispanti, fiat pròpriu unu bellu cani de guàrdia, poita comenti intendiat stragazzu o biriàt genti non conotta accanta de sa cresura chi serràt s’ortu, cumenzàt a zaulai, aici forti ca s’intendiat po finzas in dd’unu vìculu de via Caprera, aundi biviat ziu Attiliu. Fiat capitau po cussu, chi calincuna borta, chi ziu Attiliu, avvisau de su zàulu de su cani, ci fessat calau in pressi a s’ortu po biri si non ci fèssat genti furendi, inveci, hiat mancai agatau a calincunu circhendi sizzigorrus in is cresuras o seghendi mur’e arrù. Is s’ùnicus chi Prispanti respettàt chene zaulai, fiant is quattru fillus de ziu Attiliu, in modu particolari a Lucianu, chi fiat su terzu fillu de sa famìglia. Tra Lucianu e Prispanti fiat nàscia una grandi amicìzia, siat poita fiat s’incarrigau de portai sa cosa de pappai a su cani, candu ziu Attiliu non podiat andai, siat poita, candu su cani beniat scappiau, po ddi fai fai unu giru, Lucianu fiat su prus ingiogazzau de is fradis. Comenti Prispanti beniat liberau de su cadenazzu, cumenzàt a cùrriri a conca incruada, sartiendi prexau e cun Lucianu avattu, attraversànt su pontixeddu de sa Spèndula, pesencinci in sa “Costixedda”arribànt finzas a sa pineta in sa costera de “su Montixeddu”. Prispanti a lìngua in foras assuppendi e Lucianu avattu, o puru Lucianu annantis e Prispanti avattu, fiat unu bellu spàssiu. Su tempus aici passàt, is dis e is stagionis si superànt s’una cun s’atra. Cuss’annu, in su mesi de Friàrgiu, hiat cumenzau a pròiri chene arrispàrmiu, una cida totu proendi, cun acqua sèria e contìnua, aici sa cora de “su riu de Caboni” hiat cumenzau a s’ingrussai e a crèsciri, superendi is àrginis, s’ortu de ziu Attiliu, ca fiat puru asutta de livellu, in sa parti bàscia de sa Spèndula, si fiat allagau, ma is murixeddus a bullu chi riparànt s’ortu, poderànt segurus sa forza de sa currenti de sa cora, chi non parriat prus cora, ma unu flùmini mannu. Ziu Attiliu, allarmau de sa cosa, hiat spostau sa domixedda de Prispanti a s’atra parti de sa costera, in sa zona prus alta e asciutta de s’ortu e su logu parriat tranquillu. Nemus podiat immaginai su chi fiat preparendi sa natura. Ma in cussa notti famosa, chi totus in bidda s’arregordant, parriat ca is lampus e is tronus ndi sciusciànt is domus, su sonu de sa cora calendi, parriat su sonu de unu mari in tempesta. Is fèminas bèccias chi biviant a solas, timendi, po si fai coràggiu, narànt sa preghiera chi si fait in cussas occasionis, “Santa Barbara e Santu Jaccu non toccheis fillu allenu, ne in bidda e ne in su sattu”. A is tres de chizzi, is crobetturas no arriccìant prus aqua, is canalis no accudìant prus su chi de celu fiat calendi. De seguru, nemus in bidda sa notti hiat dromiu tranquillu surruschiendi, chini timendi po non dd’allagai sa domu, ispecie cussus chi biviant in sa zona bàscia de bidda in su ponti de “riu de Cardaxus” e puru chini timendi po non ce dd’arrui sa crobettura bèccia a conca. A is sesi de mangianu, unu sciorroccu mannu e lèggiu nd’hiat fattu arziai de colpu a ziu Attiliu de su lettu. Luegu si fiat bistiu, narendi a sa mulleri, “mi timu ca sa cora nc’hat tirau su ponti de sa “Spèndula” e mi hia boli sbagliai.” Pigau su scacciaqua e is bottas de miniera, cun dd’unu paraqua bècciu, proi proi, fiat andau a biri su disastru. Ziu Attiliu non si fiat sbagliau. Sa forza manna de sa currenti de s’aqua, nc’hiat tirau totu, su ponti de cementu de sa Spèndula fiat sparèssiu e aici totus is ortus chi ddoi fiant, su livellu de s’aqua arribàt a paris de mesu de sa costera. Su passàggiu po sa costixedda no esistiat prus, aici su terrenu de ziu Virdis e ni mancu sa domixedda de Prispanti, po finzas sa mata de sa nuxi aundi fiat accappiau non ci fiat prus, su logu fiat bessiu unu lagu. Ziu Attiliu, disisperau, impari cun Lucianu, chi in su mentris fiat arribau, hiant cumenzau a circai su cani, proi proi, cora cora, finzas a “sa dom’e Michelinu”, hiant circau e zerriau a boxi alta a Prispanti, ma de su cani nisciuna tràccia, si fiat alluppau de seguru accappiau. Ziu Attiliu, fiat dispraxu po s’ortu, ma fiat puru tristu po sa fini de Prispanti, a cussu canixeddu si fiat affezionau e si non fessat po sa presenza de su fillu si fiat postu puru a pràngiri. Lucianu inveci non si ndi fiat poderau, unu prantu cun làgrimas grussas, impari cun s’aqua chi fiat continuendi a calai dd’hiat sciustu sa facci, tristu e sconsolau ci fiat torrau a domu po donai sa trista notìzia a is fradis. Sa tempesta fiat finia a pustis tres dis e de s’annu fiant sparèssius is ortus de sa Spèndula, su pontixeddu e is perdas de su sciaquadroxu de is fèminas de su bixinau de via Caprera. Un’arrogu de stòria de bidda chi sa natura hiat trasformau in arregordu. A pustis una dexina de annus, Lucianu, impari cun amigus, a motocarru, fiant andau a circai mongettas tappadas a su sattu de Pabillonis, una bidda famosa in Sardigna puru po is màrigas e pingiadas de terra cotta. Hiant cumenzau a picconai cun bona gana, in cussus fundus de spinarba, asutta de aundi toccat a scavai po agatai is mongettas. Unu pastoreddu chi fiat pascendi brebeis inguni accanta, si fiat accostau po curiosai e mancai po fai conoscenza e scambiai duus fueddus cun giòvunus de atras biddas. Tra cussus giòvunus, fiat nàscia luegu una simpatia e amicìzia, fueddendi de piccioccas e de festas, po cussu su pastoreddu prus espertu de Lucianu e de is amigus Arburesus, ddus hiat aggiudaus a fai su prenu de mongettas, a pustis ddus hiat cumbidaus a si pappai unu mòssiu de pani, cun casu fattu de issu, in su medau chi fiat inguni accanta. Accettau cun bonu praxeri su cumbidu de su pastoreddu Pabillonesu chi de nòmini si zerriàt Andrea, si fiant incaminaus a s’accorru de is brebeis, aundi ddoi fiat una domixedda de làdiri cun dd’una lolla de canna, asutta de aundi ddoi fiat una bella mesa larga, asuba, su pastoreddu c’hiat postu una piscedda de casu, una moddixi de pani de Seddori e un buttìglia de binu nieddu, po fai smurzai is amigus. Giòvunus e de bonu appetitu, Lucianu e is amigus hiant apprezziau su cumbidu. Comenti fiant pappendi e fueddendi, de asutta de sa mesa, Lucianu hiat intèndiu unu stragazzu e unu zauleddu fini fini, si fiat incrùau po castiai ita fiat e hiat biu ca ddoi fiat unu canixeddu bècciu e totu spilurziu chi fiat circhendi de ddi lingi is peis. Cun làstima hiat cumenzau cun sa manu a ddi cariziai sa conca, su canixeddu parriat torrau a nàsciri a cussu toccu. A Lucianu, su sùidu de cussu canixeddu dd’arregordàt Prispanti, ma una cosa aici non ddi parriat vera, non fiat possìbili a pustis tant’annus, chi cussu cani fessat Prispanti, su cani chi nc’hiat tirau sa cora de sa “Spèndula”, ma non si podìat sbagliai, su sànguni ddi naràt ca fiat pròpriu cussu, fiat Prispanti. Hiat domandau a su pastoreddu de Pabillonis, comenti si fiat procurau cussu canixeddu. Su pastoreddu dd’hiat arrespostu ca dd’hiat agatau una dexina de annus fait, s’annu de s’allagamentu, accanta de su flùmini, totu disisperau e totu sciustu, cun dd’unu cadenazzu accappiau a su zugu, nde dd’hiat pigau e postu a asciugai accanta de su fogu, dd’hiat donau  latti calenti a pappai e su canixeddu si fiat luegu allirgau, de sa dì,  fiat bessiu unu bellu cani de guàrdia de is brebeis, su pastoreddu dd’hiat puru nau ca teniat ancora arreguau su cadenazzu de Temporali, poita cussu fiat su nòmini ch’hiat postu a su canixeddu. Su pastoreddu fiat andau a circai su cadenazzu e Lucianu dd’hiat luegu conottu mancai fessat arruinau, ca cussu fiat su cadenazzu  de Prispanti e hiat spiegau totu sa stòria. Siat su pastoreddu de Pabillonis, che is amigus de Arbus, stentànt a crèiri a una cosa aici, ma Lucianu non teniàt prus dùbbius, cussu fiat pròpriu Prispanti, su cani tanti stimau, chi sa forza de su flùmini nc’hiat tirau finzas a Pabillonis. Totu su contu torràt, sa cora de sa “Spèndula” ci calat a sa cora “de is Molinus”, pustis a su flùmini “Riu Piras” de Gonnosfanàdiga e attraversendi su ponti de “Terra Maistus” ci lompit a su sattu de Pabillonis e pustis a su “Ponti Arcau” de Arcidanu, prima de ci calai a su stangioni de “Sant’Antoni de Santadi” e in finis a morri in su mari abertu de is bellas costas Arburesas. Po fai biri a is amigus, ca totu sa stòria fiat vera, Lucianu hiat zerriau su cani cun su nòmini de Prispanti, a cussu nòmini, su cani si ndi fiat pesau de asutta de sa mesa, hiat cumenzau a mòviri in pressi sa coa e a ddi fai is festas, is ogus ddi parriant torraus luxentis, su pastoreddu Pabillonesu, totu spantau de su contu, si fiat po finzas commòviu, comenti puru hiant fattu Lucianu e is amigus. A cussu puntu, su Pastoreddu hiat nau a Lucianu, ca si ddu boliat, cussu cani ce ddu podiat puru torrai a portai a bidda sua, datu ca mancai issu puru si fezzat affezionau, fiat giustu chi su cani torressat a su leggìtimu meri, considerendu puru ca Temporali, aici hiat zerriau po s’ultima borta a Prispanti, essendi casi zurpu e troppu bècciu, non fiat prus adattu a unu mestieri aici duru de cani de guàrdia de brebeis e ca inveci cussu cani, fiat ancora in gradu de fait cumpangia e de fai felici su meri suu chi fiat Lucianu. Arringraziendi de s’ospitalidadi e de s’azioni bona, Lucianu hiat invitau su pastoreddu de Pabillonis a Arbus, mancai po sa festa manna de Santu Luxori o de Sant’Antoni de Santadi. Cun Prispanti  strintu in brazzus ci fiat torrau totu allirgu e prexau a bidda sua. Candu fiat arribau a domu, nemus boliat crèiri a su contu, ma totus hiant conottu a Prispanti e Prispanti hiat conottu a totus A ziu Attiliu ormai pensionau, non ddi parriat berus de hai torrau a agatai su cani, cun sa menti fiat torrau a giòvunu, a cussu ortixeddu de sa Spèndula, a totu su traballu chi hiat fattu po ddu poni a postu e a sa furia de s’aqua chi totu hiat fattu sparèssiri. Sa primu cosa chi hiat fattu, fiat cussa de portai a Prispanti aundi passàt sa cora de sa Spèndula, aundi ddoi fiat su terrenu de ziu Virdis, chi duus annus prima si fiat mortu. Prispanti, mancai su logu fessat meda cambiau, dd’hiat torrau a conòsciri e hiat cumenzau a zaulai prexau. De sa dì, Prispanti nc’hiat passau atrus tres annus in sa famìglia de ziu Attiliu e dogna tanti cun Lucianu, si fadiant una passillada in sa pineta de “Conch’e malu”, po pigai aria bona. Sa trista dì chi Prispanti si fiat mortu, ce dd’hiant interrau ziu Attiliu e Lucianu cun is fradis, e cun Andrea, su pastoreddu de Pabillonis, chi pròpriu sa dì fiat capitau in Arbus po fai una vìsita a is amigus. Sa fossa dd’hiant fatta in sa “Spèndula”, pròpriu aundi ddoi fiat s’ortu de ziu Virdis, in s’ùnicu arrogu de terrenu chene asfaltai, aundi unu tempus ddoi fiat sa mata de sa nuxi, Oindì, si passais in bidda, pesendi de Gonnosfanàdiga e boleis evitai su tràfficu trobeddau de su centru de Arbus, depeis arziai in su stradoni de su canali de sa “Spèndula”, aundi, a sa parti a deretta de sa strada, hant costrùiu medas domus modernas. Sa cora non si bit prus, poita est istètia crobetta e passat asutta de s’asfaltu. Speraus chi torrit a proi, ma speraus chi non fezzat comenti de candu nc’hiat tirau s’ortu de ziu Attiliu, po non fai sa fini de Prispant. Poita, si scit ca su flùmini torrat sempri a su lettu suu e nisciunus podit poderai sa forza de sa natura candu est arrennegada. Custu fiat su contu de Prispanti. Hia a boli, chi custa stòria serbessat a totus, po arregordai, ca su chi est pèrdiu no est mai pèrdiu, candu est arreguau a intru de su coru.

© Riproduzione riservata